1. Η «ΕΝΤΕΧΝΟΣ ΣΟΦΙΑ ΣΥΝ ΠΥΡΙ»
Η λέξη «πολιτισμός», ετυμολογικά, προέρχεται από τη λέξη «πολίτης» και η λέξη «πολίτης», με τη σειρά της, προέρχεται από τη λέξη «πόλις». Όταν ο Αριστοτέλης λέει ότι ο άνθρωπος είναι «πολιτικόν ζώον»[1], εννοεί, κατ’ αρχάς, ότι συμμετέχει στη ζωή της πόλης και απολαμβάνει στο εσωτερικό της τα αγαθά της οργανωμένης ζωής, όπως την ικανοποίηση των υλικών αναγκών, την ασφάλεια, την εξημέρωση των ηθών, την εξευγενισμένη ζωή και την ευδαιμονία. Δευτερογενής ιδιότητα του ανθρώπου, δηλαδή απόρροια της συμμετοχής του στη ζωή της πόλης, είναι το ότι ασκεί την πολιτική παίρνοντας μέρος στη διακυβέρνηση της πόλης και τη λήψη πολιτικών αποφάσεων που την αφορούν. Χωρίς να σταθούμε στο μεταφυσικό υπόβαθρο της πολιτικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη[2], συγκρατούμε εδώ το ότι πόλη είναι η «η του ευ ζην κοινωνία και ταις οικίαις και τοις γένεσι ζωής τελείας χάριν και αυτάρκους»[3]. Επομένως, ο πολιτισμός συναρτάται άμεσα με την πόλη (και κατ’ ακολουθίαν με την πολιτική) και δε νοείται ανεξάρτητα από αυτήν, αφού όποιος συνειδητά και εκούσια επιλέγει να ζει εκτός της πόλης είναι «ή θηρίον ή θεός»[4].
Η έννοια του πολιτισμού μπορεί να προσδιοριστεί σε συνάφεια και κατ’ αντιπαράθεση με την έννοια της φύσης, με τον ίδιο τρόπο που η έννοια του ανθρώπου διασαφείται σε συσχετισμό και κατ’ αντιδιαστολή προς την έννοια του ζώου. Εξαιρετικά διαφωτιστικά επί του προκειμένου είναι τα διδάγματα που απορρέουν από την ομιλία του Πρωταγόρα, στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο, στην οποία κάποια πολύτιμα ψήγματα πολιτικού στοχασμού, ιστορίας του πολιτισμού, και φιλοσοφικής ανθρωπολογίας εκτίθενται υπαινικτικά μέσα από μια έξοχη μυθική αφήγηση[5]. Όταν ο Επιμηθέας ανέλαβε να εξοπλίσει τα διάφορα ζώα πριν αυτά έρθουν στο φως, φρόντισε με ευρηματικότητα και φαντασία να τα εφοδιάσει με όλα εκείνα τα μέσα που θα τους επέτρεπαν να επιβιώσουν, χωρίς όμως να αλληλοεξοντωθούν[6]. Ωστόσο, διέπραξε το λάθος να λησμονήσει τον άνθρωπο, τον οποίο άφησε «γυμνόν τε και ανυπόδητον και άστρωτον και άοπλον»[7]. Οπότε ο Προμηθέας, κατάπληκτος και ανήσυχος από την απερισκεψία του αδερφού του, έκλεψε από το εργαστήρι της Αθηνάς και του Ηφαίστου «την έντεχνον σοφίαν συν πυρί»[8], προκειμένου ο άνθρωπος να αντισταθμίσει μέσω αυτής την πολλαπλή ένδεια και υστέρησή του και να πετύχει τελικά να επιβιώσει.
Αυτή τη φράση «την έντεχνον σοφίαν συν πυρί» πρέπει εννοιολογικά να την σχολιάσουμε, γιατί είναι πλούσια σε βαρυσήμαντες υποδηλώσεις. Η «.έντεχνος σοφία», που ενισχύεται σημαντικά με την προσθήκη του πυρός, αποτελεί στην ουσία την ειδοποιό διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα έμβια όντα. Σε αντίθεση με το ζώο, που εγκλωβίζεται στο στενάχωρο τρίγωνο θρέψη – πολλαπλασιασμός – αυτοσυντήρηση, ο άνθρωπος, χάρη στην ευεργετική παρέμβαση του Προμηθέα, διαθέτει τώρα τη λογική ικανότητα, που του επιτρέπει να παρατηρεί, να κατανοεί και να επεξεργάζεται κριτικά τα φαινόμενα. Αλληλένδετη με την ειδοποιό αυτή διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα έμβια όντα είναι η ικανότητά του να έχει αίσθηση του χρόνου. Όπως θα τονίσει πολλούς αιώνες αργότερα ο Καντ, «ή στοχαστική προσμονή του μέλλοντος, (…) ή δύναμη, να μην απολαμβάνει μόνο την παρούσα στιγμή της ζωής, άλλα να φέρνει μπροστά του ως κάτι παρόν τον ερχόμενο, συχνά τον πιο απομακρυσμένο χρόνο, είναι το πιο αποφασιστικό γνώρισμα της ανθρώπινης υπεροχής»[9]. Και για να επανέλθουμε στον πρωταγόρειο μύθο, είναι άξιο ιδιαίτερης προσοχής το ότι η σοφία που πρόσφερε ο Προμηθέας στον άνθρωπο δεν κατατρίβεται αποκλειστικά και μόνο σε ατελέσφορες θεωρητικές ενατενίσεις, αλλά παίρνει ταυτόχρονα τη συγκεκριμένη μορφή των πρακτικών δραστηριοτήτων – κάτι το οποίο ηχεί σαν επεξεργασμένη παραλλαγή του αφορισμού που ο Θουκυδίδης είχε αποδώσει στον Περικλή: «και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας»[10]. Χάρη στην «έντεχνον σοφίαν συν πυρί» ο άνθρωπος γίνεται πλέον homo faber, κατασκευαστής και δημιουργός, ο οποίος παρεμβαίνει στην πραγματικότητα, βελτιώνει της συνθήκες της ύπαρξής του και αναδεικνύεται «maitre et possesseur de la nature» -- κυρίαρχος και κάτοχος της φύσης, σύμφωνα με την έκφραση του Ντεκάρτ[11].
2. Ο ΔΥΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΩΣ ΑΠΟΡΡΟΙΑ ΜΙΑΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ
Εδώ ας μου επιτραπεί μια παρένθεση, που συμπληρώνει και προεκτείνει όσα προανέφερα. Όπως γράφει ο σύγχρονος Γάλλος φιλόσοφος Λουί Ρουζιέ, «Ο μύθος του Προμηθέα είναι το προμήνυμα του πνεύματος της Δύσης. (…). Ο Προμηθέας είναι το πνεύμα της εξέγερσης ενάντια στις απαγορεύσεις των φθονερών θεών (…). Είναι το πνεύμα της περιέργειας και της περιπέτειας, το οποίο σπρώχνει τον Οδυσσέα στους άγνωστους ορίζοντες, κάνοντάς τον να αντιμετωπίζει το ρίσκο της θάλασσας και τις πονηριές του Ποσειδώνα και, χάρη στην εξυπνάδα και το θάρρος του, να ξεπερνά τους κινδύνους που τον κυκλώνουν. Είναι η λατρεία της εργασίας και του μόχθου, που παρακινεί τον Ηρακλή να απαλλάξει τη γη από τους τυράννους της, από τους ληστές της και από τα τέρατά της, να δαμάσει τους ποταμούς, να καθαρίσει τις κοιλάδες, να τρυπήσει τα βουνά, να διανοίξει διώρυγες και να εξημερώσει και να εκπολιτίσει τη φύση.(…). Με λίγα λόγια, ο δυτικός πολιτισμός είναι απόρροια μιας νοοτροπίας. Η νοοτροπία αυτή συνίσταται στο να μη συμβιβάζεται κανείς με την αθλιότητα της ανθρώπινης κατάστασης, αλλά να προσπαθεί να τη βελτιώσει με μια συνεχή προσπάθεια, έτσι ώστε να την προσαρμόσει στις απαιτήσεις μας και στα όνειρά μας»[12]
Ας επανέλθουμε, όμως, στο μύθο του Πρωταγόρα. Επειδή οι άνθρωποι αδυνατούσαν να οργανώσουν ορθολογικά τις κοινωνίες τους, ώστε να μην εξοντώνουν ο ένας τον άλλο, αλλά να συμβιώνουν αρμονικά μεταξύ τους και να αντιμετωπίζουν παράλληλα τους εξωτερικούς κινδύνους, ο Ερμής, εκτελώντας ρητή εντολή του Δία, προσφέρει στους ανθρώπους όχι βέβαια το υπέρτατο εκείνο κοινωνικό αγαθό που αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο των Θεών, δηλαδή την ίδια την πολιτική τέχνη, αλλά δύο υποκατάστατα της πολίτικής. Τους προσφέρει συγκεκριμένα την αιδώ, δηλαδή τις εσωτερικές αναστολές που αποτρέπουν από τις κάθε λογής ηθικές εκτροπές, και τη δίκη, δηλαδή την έμφυτη περί δικαίου αντίληψη[13]. Έτσι ο άνθρωπος γίνεται ένα «δυνάμει» πολιτικό ον, το οποίο μπορεί ή δεν μπορεί να πραγματώσει και να ασκήσει την πολιτική ανάλογα με το αν και κατά πόσο, μέσω της παιδείας, αναπτύσσει και αξιοποιεί την αιδώ και τη δίκη, με τις οποίες έχει εξοπλιστεί[14]. Επομένως, και στο μύθο του Πρωταγόρα, όπως και στις αναλύσεις του Αριστοτέλη, η βελτίωση των υλικών όρων διαβίωσης, η ασφάλεια από εξωτερικούς κινδύνους, η ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας με σκοπό την υπέρβαση των εσωτερικών συγκρούσεων και την εναρμόνιση των ανθρώπινων σχέσεων, η εξημέρωση των ηθών, και, τέλος, η επίτευξη επιδόσεων που εξευγενίζουν τη ζωή και οδηγούν στην ευδαιμονία του συνόλου --με μια λέξη: ο πολιτισμός-- αποτελούν επιτεύγματα που άμεσα ή έμμεσα συνυφαίνονται με την πολιτική.
Τι θα συνέβαινε άραγε, αν ο Επιμηθέας αποδεικνυόταν προνοητικότερος; Αν, λοιπόν, ο Επιμηθέας αποδεικνυόταν προνοητικότερος, ο άνθρωπος θα είχε έγκαιρα εφοδιαστεί με όλα εκείνα τα μέσα που θα του επέτρεπαν να τρέφεται, να αναπαράγεται και να επιβιώνει, αλλά δε θα ήταν τίποτα περισσότερο από ένα απλό ζώο μέσα σε όλα τα άλλα. Επομένως, η απερισκεψία του Επιμηθέα υπήρξε για τον άνθρωπο ευεργετική. Πραγματικά, κατά το μέτρο που έθεσε σε άμεσο κίνδυνο την ίδια τη φυσική επιβίωση του ανθρώπου και, επομένως, προκάλεσε τη γεμάτη αυτοθυσία παρέμβαση του Προμηθέα, ενώ ενεργοποίησε την τελευταία στιγμή και την ευαισθησία του Δία, κατέστησε τον άνθρωπο ικανό να πραγματοποιήσει το τεράστιο εκείνο ποιοτικό άλμα από την κατάσταση του ζώου στην ιδιότητα του έλλογου όντος με τη σύμφυτη ιστορικότητα. Ας αφήσουμε, λοιπόν, το μύθο και ας διατυπώσουμε τώρα το ακόλουθο ερώτημα: τι είναι ακριβώς η «ιστορικότητα» ως θεμελιώδης ιδιότητα που κατηγορείται αποκλειστικά και μόνο στον άνθρωπο;
3. ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ, ΦΥΣΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Ιστορικότητα είναι η ιδιότητα και το προνόμιο του ανθρώπου να δημιουργεί ιστορία[15]. Χάρη στη λογική, στην οποία αναφερθήκαμε ήδη, χάρη στη συνείδηση, με την οποία μπορεί να συσπειρώνεται στον πυρήνα του ψυχικού του κόσμου –στο εγώ του-- και να μετατρέπει τον εαυτό του σε αντικείμενο στοχαστικής αναζήτησης[16], αλλά και χάρη στον έναρθρο λόγο, μέσω του οποίου επικοινωνεί με τον άλλο, οργανώνει τη σκέψη του και οικειοποιείται τα επιτεύγματα των προηγούμενων γενεών που θα τα κληροδοτήσει εμπλουτισμένα και βελτιωμένα στους απογόνους του –χάρη σε όλα αυτά-- ο άνθρωπος γίνεται δημιουργός πολιτισμού και στη διαδρομή των αιώνων εξελίσσεται με διαρκώς επιταχυνόμενους ρυθμούς. Οι ενέργειές του δεν καθορίζονται αποκλειστικά και μόνο από φυσικές νομοτέλειες και δεν αποτελούν μια τυφλή ακολουθία γεγονότων όπως ένα παλιρροϊκό κύμα ή η κατολίσθηση ενός βράχου. Αντίθετα, συνδέονται με σκοπούς, προκύπτουν από επιλογές, υποβάλλονται σε λογικές επεξεργασίες και υπόκεινται σε κανόνες. Στη διαδρομή των αιώνων ο άνθρωπος κινείται από το απλούστερο στο συνθετότερο, από το ανεπαρκέστερο στο πληρέστερο και από το ατελέστερο στο τελειότερο. Αυτό σημαίνει ότι απελευθερώνεται ολοένα και περισσότερο από τη φυσική αναγκαιότητα, επινοεί, δημιουργεί και ικανοποιεί σκοπούς που ξεπερνούν κατά πολύ τις ζωώδεις απαιτήσεις του και ανακαλύπτει διαρκώς μέσα που υπηρετούν ολοένα και περισσότερο αποτελεσματικά τις κάθε λογής ανάγκες του. Τέλος, ο άνθρωπος σημειώνει επιδόσεις όπως η επιστήμη, η τέχνη, η θρησκευτική δραστηριότητα και ο φιλοσοφικός στοχασμός, οι οποίες καταφάσκουν και καταξιώνουν την ύπαρξή του, προάγοντας την αυτοαποκάλυψη, την αυτογνωσία και την τελείωσή του. Ενώ, λοιπόν, το ζώο, που είναι ύπαρξη ανιστορική, δεν έχει πετύχει το παραμικρό στη διαδρομή των χιλιετιών, προκειμένου να βελτιώσει τις συνθήκες της διαβίωσής του, ο άνθρωπος, που είναι ύπαρξη ιστορική, από τρωγλοδύτης και τροφοσυλλέκτης που ήταν αρχικά, έφτασε στο σημείο, για παράδειγμα, να μην αρκείται στην κυριαρχία επί του πλανήτη γη, αλλά να επιδίδεται στην εξερεύνηση και την κατάκτηση του διαστήματος, να αναλύει το μικρόκοσμο της ύλης και να ανασύρει τις δυνάμεις που κρύβονται μέσα της, να εξιχνιάζει τα μυστικά της ζωής και να αναρωτιέται για το νόημα της ύπαρξής του[17].
Επομένως, αν το σύνολο των δραστηριοτήτων και των επιδόσεων του ανθρώπου ως όντος ιστορικού θα μπορούσαμε πρόχειρα να το ονομάσουμε «πολιτισμό», η έννοια του πολιτισμού διαφοροποιείται ριζικά από την έννοια της φύσης. Σύμφωνα με όσα γράφει ο Καντ στο δοκίμιό του «Πιθανή αρχή της ιστορίας των ανθρώπων», ο πολιτισμός ισοδυναμεί με «απομάκρυνση του ανθρώπου από τον μητρικό κόλπο της Φύσης, μεταβολή που είναι βέβαια τιμητική, αλλά συνάμα και επικίνδυνη, αφού τον έδιωξε από την απέριττη και σίγουρη κατάσταση της παιδικής πρόνοιας (…) που προνοούσε γι’ αυτόν χωρίς τον δικό του κόπο και τον έσπρωξε προς τον μεγάλο κόσμο, όπου τον περιμένουν τόσες έγνοιες, κόποι και άγνωστα δεινά (…). Αλλ’ ανάμεσα σ’ αυτόν και σ’ εκείνη τη φανταστική εστία της ευδαιμονίας βρίσκεται ο Λόγος, που δεν αναπαύεται ποτέ (…) – αυτός δεν επιτρέπει την επιστροφή (ενν. του ανθρώπου) στην κατάσταση της αγριότητας και της απλοϊκότητας, από την οποία τον είχε βγάλει»[18].
Πραγματικά, ο κόσμος της φύσης είναι ριζικά διαφορετικός από τον κόσμο του πολιτισμού. Ενώ η φύση είναι κάτι το έτοιμο, το δεδομένο και το πρωταρχικό, ο πολιτισμός είναι κάτι το επίκτητο, το «κατασκευασμένο» και το δευτερογενές. Ενώ η φύση είναι κάτι το ομοιόμορφο, το απόλυτο και το καθολικό, ο πολιτισμός είναι κάτι το διαφοροποιημένο, το σχετικό και το επιμέρους. Ενώ η φύση είναι κάτι το μοναδικό, αφού υπάρχει μόνο μία φύση, ο πολιτισμός είναι κάτι το πολλαπλό, αφού υπάρχουν πολλοί πολιτισμοί. Ενώ, τέλος, η φύση είναι κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο, ο πολιτισμός είναι κάτι που προϋποθέτει, ακριβώς, την παρουσία του ανθρώπου και δε νοείται ανεξάρτητα από αυτόν. «Παντού όπου εκδηλώνεται ο κανόνας ξέρουμε με βεβαιότητα πως είμαστε στο χώρο της κουλτούρας. Συμμετρικά, είναι εύκολο να αναγνωρίσουμε στο καθολικό το κριτήριο της φύσης. Και αυτό, γιατί ό,τι είναι σταθερό σε όλους τους; ανθρώπους ξεφεύγει αναγκαστικά από τον τομέα των εθίμων, των τεχνικών και των θεσμών, μέσω των οποίων οι ανθρώπινες ομάδες διαφοροποιούνται και αντιτίθενται η μία στην άλλη. (…). Οτιδήποτε είναι καθολικό στον άνθρωπο απορρέει από τη φυσική τάξη και χαρακτηρίζεται από αυθορμησία, οτιδήποτε υποτάσσεται σε έναν κανόνα ανήκει στον πολιτισμό και παρουσιάζει τα κατηγορήματα του σχετικού και του επιμέρους», γράφει ο Κλωντ Λεβί-Στρως[19].
Για να εμβαθύνουμε ακόμη περισσότερο στη διαφορά μεταξύ του βιολογικού/φυσικού στοιχείου και του ανθρώπινου/πολιτιστικού, αρκεί να σκεφτούμε το εξής. Μπορεί στη διαδρομή των χιλιετιών τα μυρμήγκια, για παράδειγμα, να μην πέτυχαν το παραμικρό προκειμένου να εξελιχθούν και να πάνε παραπέρα από το σημείο στο οποίο τα άφησε η φύση. Ωστόσο, όπως έχει παρατηρηθεί (Ζαν Ροστάν), νεαρά μυρμήγκια είναι σε θέση να ξανακάνουν από την αρχή κατά τρόπο τέλειο μια καινούργια μυρμηγκοφωλιά στην περίπτωση που θα απομονώνονταν από αυτή στην οποία ζουν. Αντίθετα, μπορεί οι άνθρωποι, ως όντα ιστορικά, να έχουν απομακρυνθεί τόσο πολύ από την πρωταρχική φυσική τους κατάσταση, ώστε να έχουν, μεταξύ άλλων, επιμηκύνει εντυπωσιακά τη μέση διάρκεια της ζωής τους και να έχουν πετύχει την ηλεκτρονική επανάσταση. Παρ’ όλα αυτά, νεαροί άνθρωποι, στην υποθετική περίπτωση που θα αποκόπτονταν από τον πολιτισμό, θα επανέρχονταν στην πρωτόγονη κατάσταση και θα υποχρεώνονταν να δημιουργήσουν τον πολιτισμό από την αρχή. Και αυτό, γιατί η γόνιμη και διαρκώς εμπλουτιζόμενη πολιτιστική μνήμη, στην οποία ο άνθρωπος βασίζεται και από την οποία ως ον ιστορικό ξεκινά κάθε φορά την πορεία του για νέα επιτεύγματα, βρίσκεται στα πανεπιστήμια, στα ερευνητικά κέντρα, στα εργαστήρια, στα σχολεία, στις βιβλιοθήκες, στους σκληρούς δίσκους των Η/Υ, στα μουσεία και γενικότερα στην πολιτικά οργανωμένη κοινωνία με τα ήθη και τα έθιμα, τις αξίες, τις παραδοχές, τους νόμους και τους θεσμούς της. Η διαφορά, λοιπόν, του ανθρώπου από το ζώο συνίσταται στο ότι, κατ’ αντίθεση προς το ζώο, που έχει τις όποιες ικανότητες γραμμένες στο βιολογικό του κώδικα και επομένως έτοιμες να ξεδιπλωθούν αυθόρμητα και ομοιόμορφα σε πρώτη ζήτηση, ο άνθρωπος, μολονότι διαθέτει κατ’ αποκλειστικότητα τη μεγαλειώδη δυνατότητα να εξελιχθεί σε άνθρωπο, δηλαδή να αποτελέσει το μέλλον του εαυτού του, δε διατηρεί στα χρωμοσώματά του ικανότητας διαμορφωμένες και άμεσα διαθέσιμες.
4. Η ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑΣ
Η συνείδηση ιστορικότητας, δηλαδή η επίγνωση του ότι η ανθρώπινη ιστορία κινείται κατά τρόπο ευθύγραμμο ακολουθώντας μια εξελικτική πορεία που κατατείνει διαρκώς προς το καλύτερο, εισάγεται στην ευρωπαϊκή σκέψη με το Χριστιανισμό. Βέβαια, στην Αρχαία Ελλάδα η καταγραφή και η αξιολόγηση του παρελθόντος όχι μόνο ήταν γνωστή, αλλά και είχε συνδυαστεί με την ανάδειξη μεγάλων ιστορικών. Ωστόσο, ο Έλληνες θεωρούσαν ότι ο ιστορικός χρόνος είτε οδηγεί σε διαδοχικές καταστάσεις, που η καθεμιά τους συνιστά μια φάση επιδείνωσης και έκπτωσης σε σχέση με την προηγούμενη[20], είτε ότι, μιμούμενος τη σταθερότητα της εναλλαγής και την περιοδικότητα της κίνησης των ουράνιων σωμάτων, ακολουθεί πορεία κυκλική, στο εσωτερικό της οποίας οι ενέργειες του άνθρωπου επαναλαμβάνονται αενάως χωρίς όμως να σημειώνονται ουσιαστικές αλλαγές[21].Την πρώτη αντίληψη εκπροσωπεί η ησιόδεια έκπτωση των γενών από το «χρύσεον» και το «αργύρεον» γένος στο «χάλκειον» και το πιο επώδυνο από όλα, το «σιδήρειον»[22], κατά τη διάρκεια του οποίου οι άνθρωποι «ουδέ ποτ’ ήμαρ παύσονται καμάτου και οϊζύος ουδέ τι νύκτωρ φθειρόμενοι: χαλεπάς δ’ θεοί δώσουσι μερίμνας»[23]. Και η δεύτερη αντίληψη, που υιοθετεί την κυκλική πορεία, βρίσκει την κλασική διατύπωσή της στον Πολύβιο, σύμφωνα με τον οποίο «Αύτη πολιτειών ανακύκλωσις, αύτη φύσεως οικονομία, καθ’ ην μεταβάλλει και μεθίσταται και πάλιν εις αυτά καταντά τα κατά τας πολιτείας»[24].
Αντίθετα, χάρη στην Ιουδαιοχριστιανικη αντίληψη, που εισάγει τις έννοιες της Δημιουργίας, της Έκπτωσης των Πρωτοπλάστων, της Σάρκωσης, της Σταύρωσης, της Ανάστασης και της Δευτέρας Παρουσίας, η ευρωπαϊκή σκέψη «διαπαιδαγωγείται», κατά κάποιο τρόπο, και εθίζεται σε μια σταθερή και ευθύγραμμη κίνηση του ιστορικού χρόνου που κυριαρχείται από τις έννοιες του «πριν» και του «μετά» και μέσα από διαδοχικές εξελικτικές φάσεις βαδίζει σταθερά και ανεπίστρεπτα προς την πραγμάτωση συγκεκριμένων σκοπών. Στο έργο του «Παρέκβαση σχετικά με τους Αρχαίους και τους Νεωτέρους», για παράδειγμα, (μεταξύ του 1688 και του 1692), ο Φοντενέλ θα υποστηρίξει πως η ανθρωπότητα προοδεύει σταθερά έχοντας ήδη φτάσει στο στάδιο της ωριμότητάς της και ότι κινητήρια δύναμη αυτής της προόδου είναι η επιστήμη που αναπτύσσεται ακατάπαυστα[25].
Συνέχεια σε επόμενη ανάρτηση
Σημειώσεις
[1] Πολιτικά, 1253 a 3. Για τεχνικούς λόγους δεν κατέστη δυνατή η καταχώριση των αρχαίων χωρίων σε πολυτονικό.
[2] Για το μεταφυσικό υπόβαθρο της πολιτικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, βλ. Κυριάκου Κατσιμάνη, Πλάτων και Αριστοτέλης, Φιλοσοφική ερμηνεία επιλεγμένων κειμένων, Gutenberg, Αθήνα 2001, σσ. 248-266
[3] Όπ. παρ., 1280 b 33-35.
[4] Όπ. παρ., 1253 a 29.
[5] Εκτενής φιλοσοφική επεξεργασία του μύθου του Πρωταγόρα περιέχεται στην εργασία μου Ανθρωπισμός, δημοκρατία και παιδεία στον πλατωνικό ‘Πρωταγόρα’, in Αναλύσεις και τομές σε θέματα παιδείας, εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα, 1985, σσ. 40-60.
[6] Πλάτ. Πρωταγόρας, 320 c 8 – 321 b 6.
[7] Όπ. παρ., 321 c 6.
[8] ‘Οπ. παρ. 321 d 1-2.
[9] Ιμμ. Καντ, Πιθανή αρχή της ιστορίας των ανθρώπων, in Ιμμάνουελ Καντ, Δοκίμια, Εισαγωγή, Μετάφραση, σχόλια Ε. Π. Παπανούτσου, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, 1971, σελ. 57.
[10] Θουκ., ΙΙ, 48, 1-2.
[11] Αντί των φιλοσοφικών θεωριών που διδάσκονται στα σχολεία, θα ήταν προτιμότερο κατά τον Ντεκάρτ να προχωρήσουμε σε βαθιά γνώση των δυνάμεων και των ενεργειών των διαφόρων φυσικών στοιχείων (του αέρα, του νερού, της φωτιάς, των άστρων κτλ.), έτσι ώστε να τις χρησιμοποιήσουμε με τον κατάλληλο τρόπο με σκοπό να κυριαρχήσουμε πάνω στη φύση (Discours de la methode (1637), 6e partie, Bibliotheque de la Pleiade, Ed. Gallimard, 1966, p. 168).
[12] Louis Rougier, Le genie de l’ Occident, Robert Laffont, Paris 1969, pp. 16-17. Κλασικός είναι ο τρόπος, με τον οποίο εκφράζεται στην Αντιγόνη του Σοφοκλή, στ. 353-361, ο θαυμασμός για τη «δαιμονική» φύση του ανθρώπου ως δημιουργού πολιτισμού
[13] Πλάτ. Πρωταγόρας, 322 a 8 - d 5
[14] Όπ. παρ., 323 a-e.
[15] Ε. Π. Παπανούτσου, Ηθική, Ίκαρος, Αθήνα, 19562 ,σσ. 278-285. Βλέπε και τη μελέτη μου Ιστορικότητα και ιδέα του ανθρώπου στην ευρωπαϊκή σκέψη, Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα, 2008, σσ. 381-404.
[16] Βλ. Κυριάκου Κατσιμάνη, Η αυτογνωσία και οι ωδίνες της. Από τον προβληματισμό στο μυστήριο. Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, τεύχος 85, Ιανουάριος 2012, σσ. 3-16, ειδικότερα σσ. 5-7..
[17] Βλ. και Κυριάκου Κατσιμάνη και Στέλιου Βιρβιδάκη, Προβλήματα Φιλοσοφίας, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1999, σσ. 201 κ.εξ.
[18] Ιμμ. Καντ, όπ. παρ., σελ. 59. Στην καντιανή νοσταλγία του χαμένου παραδείσου, ο οποίος σχετιζόταν άμεσα με τη φυσική κατάσταση, εύκολα διακρίνει κανείς την επίδραση του Ρουσσώ, για τον οποίο ο Καντ έτρεφε απεριόριστο θαυμασμό (Βλ. παρακάτω, «Καταγγελία και υπεράσπιση του πολιτισμού»). Σχετικά με τα κοινά σημεία μεταξύ των δύο φιλοσόφων βλ. Ernst Cassirer, Καντ και Ρουσσώ (ελλ. μτφρ.), Εκδόσεις Έρασμος, Αθήνα, 1976.
[19] Cl. Levi-Strauss, Les structures elementaires de la parente, Mouton, Paris, 1971, σσ. 9-10.
[20] Κ. Παπαϊωάννου, Κόσμος και ιστορία, Ελληνική Κοσμολογία και δυτική εσχατολογία, αναδημοσίευση στο περιοδικό Εποπτεία, 75, 1983, σσ. 6, 9.
[21] Κ. Παπαϊωάννου, όπ. παρ., σσ. 7 κ. εξ.
[22] Έργα και ημέραι, στ 109-201..
[23] Όπ. παρ.,176-178.
[24] Ιστορίαι, 6,9,10-11.
[25] Κυριάκου Κατσιμάνη, Ιστορικότητα και ιδέα…, σελ. 391.
! Ο Κυριάκος Κατσίμανης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Ομιλία πραγματοποιήθηκε στις 14/5/2012 στο πλαίσιο εκδηλώσεων της Ένωσης Καθηγητών και Διανοουμένων για την Προαγωγή της Φιλοσοφίας στην Εκπαίδευση. Πρώτη ανάρτηση http://www.istorikathemata.com